Konsumeryzacja, czyli przedsiębiorcy objęci szczególną ochroną od 1 stycznia 2021 r.

Niniejsza informacja dotyczy najważniejszych zmian w przepisach konsumenckich dotyczących przedsiębiorców wprowadzonych ustawą z dnia z dnia 31 lipca 2019 r. o zmianie niektórych ustaw w celu ograniczenia obciążeń regulacyjnych (Dz.U. 2019 poz. 1495 z późn. zm.). Informacja ogranicza się do najważniejszych zmian wprowadzonych w Kodeksie cywilnym (dalej: „k.c.”) oraz w ustawie z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta (Dz.U. z 2020 r. poz. 287 z późn. zm. – dalej: „p.k.u.”). Przedmiotowe zmiany wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 2021 r. 

Celem zmiany jest rozszerzenie ochrony konsumenckiej na przedsiębiorców – osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, zawierających umowy nieposiadające charakteru zawodowego. To cel określonej transakcji będzie decydował o tym, czy do  przedsiębiorcy prowadzącego jednoosobową działalność gospodarczą możemy w danym przypadku zastosować przepisy dotyczące ochrony konsumenckiej. 

Rozszerzenie definicji konsumenta 

Zgodnie z art. 221 k.c., za konsumenta uznaje się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Przepisy k.c. i innych ustaw przewidują szczególną ochronę dla konsumentów w zakresie zawierania umów i ich wykorzystywania. Na gruncie wprowadzonych zmian dodano regulacje zgodnie z którymi tą szczególną ochroną zostaną objęci również przedsiębiorcy, czyli osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, także jeśli zawierają umowy bezpośrednio związane z działalnością gospodarczą, jeżeli z treści umowy wynika, że ta umowa nie posiada dla przedsiębiorcy charakteru zawodowego, wynikającego w szczególności (a zatem nie wyłącznie) z przedmiotu działalności gospodarczej (PKD).

Powyższe oznacza, że przedsiębiorcy spełniający powyżej wskazane przesłanki zostaną objęci ochroną przyznaną konsumentom na podstawie odrębnych przepisów. 

Przepis ma zastosowanie wyłącznie do osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą i nie dotyczy innych kategorii przedsiębiorców, w tym również małych spółek.

Zakres ochrony 

Nowa regulacja precyzuje w jakim zakresie przedsiębiorcy spełniający określone warunki będą mogli korzystać z ochrony konsumenckiej – nie będą oni bowiem mogli z niej skorzystać w pełnym zakresie. Zakres ochrony obejmuje:

  1. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych

Przepisy  dotyczące  konsumenta,  zawarte  w art. 3851 – 3853 k.c., dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, tj. postanowień umownych zawieranych z konsumentem i nieuzgodnionych z nim indywidualnie, które kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i naruszają jego interesy, będą miały zastosowanie również do przedsiębiorców spełniających opisane powyżej warunki. Oznacza to, że również we wzorcach umownych dotyczących przedsiębiorców (jeżeli te umowy nie dotyczą ich działalności zawodowej) ocenie będą podlegać poszczególne postanowienia umowne i będą one mogły zostać uznane za klauzule abuzywne. Postanowienie umowy uznane za klauzulę abuzywną nie będzie wiązało przedsiębiorcy do którego stosuje się przepisy o ochronie konsumenckiej. UOKIK prowadzi rejestr klauzul niedozwolonych, do którego są wpisywane postanowienia umowne uznane za abuzywne. Możliwym jest, że stosowanie przedmiotowego rejestru obejmie również umowy zawierane pomiędzy przedsiębiorcami w kontekście wprowadzonych zmian.

  1. Przepisy dotyczące rękojmi za wady rzeczy 

Uprawnienia z tytułu rękojmi za wady rzeczy sprzedanej dotyczące konsumenta od 1 stycznia 2021 r. znajdą również zastosowanie w odniesieniu do przedsiębiorcy o którym mowa powyżej. 

W szczególności do przedsiębiorców traktowanych jako konsument zastosowanie będą miały przepisy:

  1. dotyczące domniemania istnienia wady rzeczy w chwili przejścia niebezpieczeństwa na kupującego,  jeżeli wada ujawniła się przed upływem roku od daty wydania rzeczy (art. 5562 k.c.), 
  2. dotyczące odpowiedzialności sprzedawcy za brak właściwości wynikających z publicznych zapewnień (art. 557 §2 k.c.), 
  3. dotyczące możliwości wyboru czy kupujący – konsument decyduje się na wymianę czy  naprawę rzeczy (przy spełnieniu określonych warunków –  art. 560 § 2 k.c.), 
  4. dotyczące uznania reklamacji w przypadku braku ustosunkowania się do niej w terminie 14 dni od dnia jej złożenia (art. 5615 k.c.).

Wyjątkiem jest przepis art. 558 § 1 zd. 2 k.c., który stanowi o ograniczonej możliwości modyfikacji uprawnień z tytułu rękojmi (jeżeli kupującym jest konsument, ograniczenie lub wyłączenie odpowiedzialności z tytułu rękojmi jest dopuszczalne tylko w przypadkach określonych w przepisach szczególnych). W przypadku przedsiębiorców dalej bez wyjątku możliwe będzie ograniczenie, rozszerzenie lub wyłączenie uprawnień z tytułu rękojmi.

Do przedsiębiorców objętych w ramach danego stosunku prawnego ochroną konsumencką nie będą miały zastosowania przepisy o rękojmi dotyczące przedsiębiorców, tj. art. 563 k.c.  stanowiący o utracie uprawnień z tytułu rękojmi przez przedsiębiorcę, jeżeli nie zbadał on rzeczy i nie zawiadomił przedsiębiorcy o wadzie oraz art. 567 § 2 k.c. nakładający na przedsiębiorcę – kupującego obowiązek sprzedaży rzeczy, jeżeli istnieje niebezpieczeństwo jej pogorszenia.

  1. Prawo do odstąpienia od umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa oraz umowy zawieranej na odległość

Przepisy rozdziału 4 ustawy o prawach konsumenta wprowadzające prawo konsumenta do odstąpienia od umowy zawieranej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa bez podawania przyczyny i ponoszenia kosztów, w terminie 14 dni od dnia zawarcia umowy, będą miały zastosowanie również do przedsiębiorców spełniających opisane powyżej warunki do objęcia ich ochroną konsumencką.  

Również tego rodzaju przedsiębiorcy będą mogli zatem odstąpić od umowy zawartej np. w sklepie internetowym, o ile nie będzie miała ona charakteru zawodowego

Konsekwencje i dodatkowe obowiązki dla przedsiębiorców 

Wprowadzone przepisy rodzą dodatkowe obowiązki dla przedsiębiorców, którzy zawierają umowy z osobami prowadzącymi jednoosobową działalność gospodarczą. Będą oni musieli sprawdzać, w jakim charakterze działa druga strona – czy transakcja jest dokonywana przez przedsiębiorcę w charakterze zawodowym czy też przez przedsiębiorcę chronionego jak konsument na mocy wskazanych powyżej przepisów.

W ustawie nie zostały wskazane żadne konkretne metody weryfikacji. W szczególności, konieczne może okazać się sprawdzenie charakteru prowadzonej działalności na podstawie kodów działalności w PKD wpisanej w CEIDG. Jako jeden ze sposobów weryfikacji charakteru zawieranej z przedsiębiorcą umowy można wskazać  pobieranie od niego oświadczenia odnośnie charakteru dokonywanej czynności.

Konieczne będzie również dokonanie audytu dokumentacji określonego podmiotu, zawierającego umowy (w tym w formie regulaminów) w obrocie gospodarczym – w szczególności modyfikacji i będą podlegały regulaminy sprzedaży, regulaminy sklepów internetowych, wzorce umowne, ogólne warunki, taryfy opłat i prowizji itp. Należy dostosować do obowiązujących przepisów wszelkie dokumenty dotyczące konsumentów – za konsumentów dotychczasowo były uważane wyłącznie osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej, teraz konsumentami mogą być również osoby fizyczne prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą.

Szczególną uwagę należy zwrócić na treść odgórnie ustalonych wzorców umownych i regulaminów i zbadać czy nie zawierają one niedozwolonych postanowień umownych (klauzul abuzywnych). Zwracamy uwagę, że umowy zawierające klauzule abuzywne nie wiążą  drugiej strony umowy, ale zastosowanie takiej klauzuli w umowie nie wpływa na ważność całego dokumentu – strony umowy są związane jej postanowieniami w pozostałym zakresie. Podmiot objęty ochroną konsumencką, który uzna, że dana klauzula jest abuzywna może wystąpić do sądu z żądaniem uznania jej za niedozwolone postanowienie umowne. 

Stosowanie niedozwolonych postanowień umownych we wzorcach umownych zawieranych z konsumentami jest zakazane – naruszenie tego zakazu może zakończyć się nałożeniem dotkliwej kary pieniężnej na przedsiębiorcę stosującego niedozwolone postanowienia umowne, której wysokość może sięgać nawet 10% obrotu osiągniętego w roku obrotowym poprzedzającym rok nałożenia kary (zgodnie z art. 106 ust. 1 punkt 3a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Kara może być zastosowana również w przypadku, gdy powyższy zakaz został naruszony nieumyślnie.

Podsumowując, od 1 stycznia 2021 r. przedsiębiorca – osoba fizyczna prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, zawierający umowy niemające charakteru zawodowego, będzie mógł skorzystać z określonej w odpowiednich przepisach ochrony przewidzianej dla konsumentów.

W stosunkach ze wskazanymi powyżej przedsiębiorcami nie będzie można używać wzorców umownych zawierających tzw. klauzule abuzywne. Dotychczas, rejestr klauzul abuzywnych miał zastosowanie wyłącznie w odniesieniu do konsumentów.

W konsekwencji, niezbędna będzie weryfikacja charakteru zawieranej przez przedsiębiorcę czynności (jej zawodowego bądź nie charakteru), a co za tym idzie – adaptacja wszelkiego rodzaju zawieranych z jednoosobowymi przedsiębiorcami umów, regulaminów, warunków sprzedaży, taryf opłat i prowizji itp.

Nowe regulacje znajdą zastosowanie począwszy od 1 stycznia 2021 r., do tego czasu przedsiębiorcy dysponują czasem na dokonanie niezbędnych audytów dokumentacji, zmiany stosowanych wzorów i przygotowania się na nadchodzące zmiany. 


r.pr. Jerzy Krypel, apl. radc. Barbara Masłowska